Hawala Riskleri Nelerdir?
Hawala ve benzeri alternatif değer transfer sistemleri, fonların fiziken sınır ötesine taşınmasına gerek kalmadan farklı kişi ve ülkeler arasında ekonomik değer aktarılmasına imkân sağlayabilir. Bu süreçte döviz işlemleri, fiziki nakit ve kıymetli madenler, görünürde olağan bir ticari faaliyetin parçası olarak kullanılabilir. MASAK’ın yayımladığı rehber, özellikle yetkili müesseseler ile kuyumcu ve kıymetli maden işletmelerinin bu tür işlemlerde karşılaşabileceği riskleri ve şüpheli işlem göstergelerini ortaya koymaktadır.
Yetkili Müesseselerde Hangi İşlemler Hawala Riski Taşır?
Yetkili müesseseler, nakit ve döviz işlemlerinin yoğunluğu ve farklı para birimlerinin hızlı biçimde dönüştürülebilmesi nedeniyle hawala ve benzeri sistemlerde önemli bir konumdadır. MASAK’ın 2025 tarihli Ulusal Risk Değerlendirmesi’nde sektörün orta-yüksek riskli olarak değerlendirilmesi de bu alandaki suistimal riskine dikkat çekmektedir.
Temel risk, olağan görünen bir döviz alım veya satım işleminin daha geniş bir değer transferi ya da mutabakat zincirinin parçası olmasıdır. Müşteri başka bir kişi adına işlem yapabilir, farklı kişilerden topladığı nakdi dövize çevirebilir veya Türkiye’de teslim edilen değerin karşılığının yurt dışında başka bir kişiye ödenmesine aracılık eden zincirin fiziki nakit ayağında yer alabilir.
Bu nedenle değerlendirmede yalnızca işlem tutarı ve türü değil; fonun gerçek sahibi, işlemin kimin adına yapıldığı, üçüncü kişi talimatları, nihai yararlanıcı ve bağlantılı müşteri grupları dikkate alınmalıdır. Birbiriyle görünür ilişkisi olmayan müşterilerin benzer zamanlarda ve tutarlarda döviz işlemleri gerçekleştirmesi ya da alış ve satış işlemlerinin sistematik biçimde birbirini dengelemesi, işlemler arasında bağlantı bulunabileceğini gösterebilir.
Fiziki Döviz İşlemlerinde Nelere Dikkat Edilmeli?
Yüksek tutarlı fiziki döviz işlemlerinde banknotun kupürü, kaynağı, getirildiği ülke, müşterinin ekonomik profili ve işlem sıklığı birlikte değerlendirilmelidir. Farklı kişilerce getirilen benzer kupürlerdeki banknotların ortak bir kaynağa işaret etmesi, işlemlerin farklı kişi veya tarihlere bölünmesi ya da dövizin çevrildikten sonra üçüncü bir kişiye teslim edilmesinin istenmesi, işlem zincirinin ayrıntılı incelenmesini gerektirebilir.
Yeni kurulmuş veya faaliyet kapasitesi sınırlı şirketlerin ekonomik profilleriyle açıklanamayan yüksek hacimli döviz işlemleri gerçekleştirmesi de dikkat edilmesi gereken göstergelerdendir. Şirket adına işlem yapan kişinin fon kaynağı veya işlemin amacı hakkında yeterli bilgi verememesi, diğer risk unsurlarıyla birlikte ele alınmalıdır.
Kripto Varlık Karşılığında Nakit veya Döviz Talebi Ne Anlama Gelir?
USDT, USDC veya benzeri stabil kripto varlıklar karşılığında fiziki Türk lirası ya da yabancı para talep edilmesi, yetkili müessesenin kayıt dışı bir değer değişiminin parçası haline getirilmeye çalışıldığına işaret edebilir. Kripto varlığı gönderen kişi ile nakit veya dövizi teslim alan kişinin farklı olması ya da belirli bir cüzdana transfer yapıldığı belirtilerek üçüncü kişiye ödeme istenmesi halinde işlemin ekonomik amacı ve taraflar arasındaki ilişki açıklığa kavuşturulmalıdır.
Yetkili müesseselerin kripto varlık alım-satımı, takası veya transferine aracılık edecek şekilde hizmet sunması yetkileri kapsamında değildir. Bu nedenle bu yöndeki talepler, hem şüpheli işlem değerlendirmesi hem de ilgili faaliyetlerin hukuki niteliği bakımından ele alınmalıdır.
Yetkili Müesseseler Hangi Durumlarda ŞİB Düzenlemelidir?
- Müşterinin gelir düzeyi veya ticari faaliyetiyle uyumsuz tutar ve sıklıkta döviz işlemi yapması, fon kaynağını açıklayamaması.
- Farklı kişilerden toplanan nakdin dövize çevrilmesi veya görünürde bağımsız müşterilerin birbirini tamamlayan işlemler gerçekleştirmesi.
- İşlemlerin üçüncü kişi talimatıyla yapılması ya da fonun gerçek sahibinin müşteri dışında bir kişi olduğuna ilişkin göstergeler bulunması.
- Türkiye’de teslim edilen değerin karşılığının yurt dışında ödenmesinin istenmesi veya kod, isim ve telefon numarası gibi referanslarla karşılık ödeme yapılmaya çalışılması.
- Bağlantısız görünen müşterilerin döviz alış ve satışlarının tutar, zaman ve para birimi bakımından sistematik biçimde birbirini dengelemesi.
- Yüksek kupürlü veya kaynağı açıklanamayan fiziki dövizin işlem konusu yapılması ve dövizin çevrildikten sonra üçüncü kişiye teslim edilmesinin istenmesi.
- Kuyumcu ve kıymetli maden işlemleriyle döviz hareketleri arasında sürekli ve ekonomik gerekçesi açıklanamayan bir dönüşüm bulunması.
Altın ve Kıymetli Madenler Hawala Sistemlerinde Nasıl Kullanılabilir?
Kıymetli maden, taş ve mücevher alım satımı yapan işletmeler; yüksek değer yoğunluğu, nakit kullanımının yaygınlığı ve bu varlıkların kolay taşınabilir olması nedeniyle alternatif değer transfer sistemleri açısından risk taşır. Altın ve diğer kıymetli madenler yalnızca yatırım veya ticaret amacıyla değil, değer saklama, dönüştürme, taşıma ve aracılar arasındaki borç-alacakları kapatma amacıyla da kullanılabilir.
Örneğin bir yerde nakit olarak teslim edilen değerin karşılığı başka bir yerde altın olarak verilebilir. Farklı ülkelerdeki aracılar arasındaki borçlar da kıymetli maden teslimi veya satışıyla kapatılabilir. Böyle bir durumda kuyumcunun önündeki işlem, tek başına olağan bir alım veya satım gibi görünse bile daha geniş bir değer transferi zincirine bağlı olabilir.
Bu nedenle işletmelerin yalnızca ürünün türünü, miktarını ve satış bedelini değil; kıymetli madenin gerçek sahibini, bedeli ödeyen kişiyi, ürünü teslim alan kişiyi, fonun kaynağını ve işlemin ekonomik amacını da değerlendirmesi gerekir. Bedelin üçüncü kişi tarafından ödenmesi veya ürünün müşteri dışında bir kişiye teslim edilmesinin istenmesi halinde işlemin gerekçesi anlaşılmalıdır.
Nakit, Döviz ve Altın Arasındaki Hareketler Neden Birlikte İncelenmeli?
Aynı müşteri veya bağlantılı müşteri grubunun nakit, döviz ve kıymetli maden arasında sürekli ve yüksek hacimli dönüşüm gerçekleştirmesi, işlemler olağan yatırım, üretim, ticaret veya stok ihtiyacıyla açıklanamıyorsa önem kazanır. Kıymetli maden satışından elde edilen değerin kısa süre içinde dövize çevrilmesi ya da döviz alımını kısa süre sonra yüksek tutarlı altın alımının izlemesi, işlemler arasındaki bağlantının incelenmesini gerektirebilir.
Aile üyeleri, çalışanlar veya güvenilen üçüncü kişiler üzerinden gerçekleştirilen işlemler de aynı çerçevede değerlendirilmelidir. Bir grup içindeki kişilerin işlemleri bölmesi, bazılarının kıymetli maden alırken diğerlerinin benzer değerleri nakit veya döviz karşılığında satması, ortak bir ekonomik amaç veya mutabakat ilişkisi bulunabileceğine işaret edebilir. Ancak akrabalık veya yakınlık ilişkisi tek başına şüphe nedeni değildir.
Kuyumcular Hangi İşlemleri Şüpheli Olarak Değerlendirmeli?
- Müşterinin gelir düzeyi veya ticari faaliyetiyle uyumsuz tutar ve sıklıkta kıymetli maden, taş veya mücevher alıp satması ve fon kaynağını açıklayamaması.
- Farklı kişi veya şirketlerden toplanan nakit ya da dövizle toplu kıymetli maden alımı yapılması.
- Bedelin işlemin tarafı olmayan bir kişi tarafından ödenmesi veya satış bedelinin başka bir kişiye teslim edilmesinin istenmesi.
- Müşterinin üçüncü kişi talimatıyla hareket etmesi ya da kıymetli madenin gerçek sahibini veya nihai yararlanıcısını açıklayamaması.
- Aynı aile veya şirket grubundaki kişilerin işlemleri bölmesi ya da kıymetli maden alım ve satışlarını nakit/döviz işlemleriyle birbirini tamamlayacak şekilde yürütmesi.
- Yeni kurulmuş veya sınırlı faaliyet kapasitesine sahip şirketlerin kısa sürede yüksek hacimli kıymetli maden işlemleri gerçekleştirmesi.
- Kıymetli maden işlemlerinin yetkili müessese işlemleriyle sistematik biçimde bağlantılı olması ve nakit, döviz ile kıymetli maden arasında açıklanamayan bir dönüşüm görülmesi.
- Kıymetli madenin yurt dışındaki başka bir kişi adına satın alınması, başka yerde teslim edilen değerin karşılığı olarak kullanılması veya farklı ülkelerdeki borç ve alacakların kapatılmasında rol oynaması.
Hawala Şüphesinde İşlem Zinciri Nasıl Değerlendirilmelidir?
Hawala ve benzeri sistemlerde her yükümlü çoğu zaman işlem zincirinin yalnızca bir bölümünü görebilir. Bu nedenle banka, yetkili müessese, kuyumcu ve kıymetli maden işletmeleri nezdindeki işlemlerin; ortak kişiler, şirketler, gerçek faydalanıcılar ve üçüncü taraf bağlantıları üzerinden birlikte değerlendirilmesi önemlidir.
Olağandışı bir işlem veya göstergenin tek başına bulunması hawala faaliyetinin varlığını kanıtlamaz. Değerlendirmede müşteri profili, fonun kaynağı, ekonomik amaç, nihai yararlanıcı ve bağlantılı işlemler bir bütün olarak ele alınmalıdır. Şüpheyi destekleyen göstergeler bulunması halinde ilgili mevzuat ve MASAK Rehberi çerçevesinde gerekli inceleme ve bildirim süreçleri işletilmelidir. Hawala bağlantılı şüpheli işlem bildirimlerinde Rehberde belirtilen SK-29 – Lisanssız Ödeme ve Elektronik Para Hizmetlerinde Bulunma kategorisi de dikkate alınmalıdır.
Yetkili müesseseler ile kuyumcu ve kıymetli maden işletmeleri açısından etkili risk yönetimi, yalnızca işlemin görünürdeki niteliğine değil, işlemin tarafları ve ekonomik amacı arasındaki tutarlılığa odaklanmayı gerektirir.
Kaynak: T.C. Hazine ve Maliye Bakanlığı, Mali Suçları Araştırma Kurulu Başkanlığı (MASAK), Hawala ve Benzeri Alternatif Değer Transfer Sistemlerinin Tespiti ve Şüpheli İşlem Bildirimi Rehberi.
